10 lutego 2026 roku mija dokładnie 100 lat od nadania Gdyni praw miejskich. To jedna z najszybszych i najbardziej symbolicznych historii urbanistycznych w Polsce: z niewielkiej miejscowości nad Zatoką Gdańską powstało nowoczesne miasto-port, projektowane „od zera” i zorientowane na przyszłość.
Fundament: port i państwowy projekt nowoczesności
Gdynia w II RP stała się odpowiedzią na realną potrzebę niezależnego dostępu Polski do morza. Budowę portu tymczasowego rozpoczęto wiosną 1921 r., a formalnym początkiem Portu Gdynia jest ustawa sejmowa z 23 września 1922 r. – to właśnie port uruchomił rozwój demograficzny, infrastrukturalny i gospodarczy miasta.
Najczęściej mówi się, że Gdynię „zaprojektował” Eugeniusz Kwiatkowski. W rzeczywistości był on strategiem i architektem idei – człowiekiem, który przesądził o powstaniu miasta-portu, zapewnił polityczne i finansowe wsparcie inwestycji oraz nadał jej symboliczny wymiar nowoczesnej Polski. Faktyczny kształt przestrzenny Gdyni wypracował jednak zespół urbanistów i architektów, przede wszystkim:
- Roman Feliński – główny planista rozwoju Gdyni w latach 20. i 30.; współtwórca czytelnego układu ulic, relacji centrum z nabrzeżem i logicznego podziału miasta na funkcje portowe, mieszkaniowe i reprezentacyjne.
- Adam Kuncewicz – współodpowiedzialny za koncepcję rozwoju przestrzennego i powiązanie miasta z zapleczem portowym.
To oni sprawili, że Gdynia nie była chaotycznym tworem inwestycyjnym, lecz spójnym organizmem miejskim, gdzie port, śródmieście i dzielnice mieszkaniowe wzajemnie się uzupełniały.
@jkszphotography | freepik
Ikona międzywojennego modernizmu
Centrum Gdyni jest wyjątkowe w skali Europy jako spójny zespół modernistycznej architektury międzywojennej. W 2015 r. modernistyczne centrum Gdyni uznano za Pomnik Historii; w oficjalnych materiałach miasta podkreśla się m.in. skalę obszaru (ok. 88 ha) i liczbę obiektów (ok. 450 budynków).
Charakterystyczne cechy gdyńskiego modernizmu to:
- proste, geometryczne bryły,
- poziome pasy okien (tzw. „okna okrętowe”),
- narożniki podkreślone półkolistymi wieżami,
- tarasy, loggie i przeszklone klatki schodowe,
- estetyka inspirowana architekturą okrętową i funkcjonalizmem.
Najważniejsze budynki i ich twórcy
- Dom Żeglarza (1937–1938) – proj. Jerzy Müller
Ikona gdyńskiego modernizmu nad Skwerem Kościuszki; lekka, horyzontalna bryła z charakterystycznymi pasami okien i morskim charakterem. - Kamienica Banku Gospodarstwa Krajowego (1936) – proj. Zbigniew Kupiec, Stefan Reychman
Monumentalna, a zarazem elegancka fasada przy ul. 10 Lutego — przykład modernizmu instytucjonalnego najwyższej klasy. - Bank Polski (1930–1931) – proj. Wacław Tomaszewski, Jerzy Müller
Budynek łączący funkcjonalizm z reprezentacyjnością; jeden z najlepiej skomponowanych obiektów w śródmieściu. - Gmach PLO (1937–1939) – proj. Zbigniew Kupiec
Symbol morskiego charakteru miasta — prosty, rytmiczny, nowoczesny. - Kamienica przy ul. Abrahama 26–28 (1936) – proj. Tadeusz Jędrzejewski
Wzorowy przykład gdyńskiej kamienicy modernistycznej z narożnym akcentem i „okrętowym” detalem.
Cały zespół śródmiejski pokazuje, że Gdynia była nie tylko miastem portowym, ale także laboratorium nowoczesnej architektury, gdzie polscy architekci testowali europejskie idee funkcjonalizmu i modernizmu.
Miasto kultury i dużych wydarzeń
Gdynia przez dekady zbudowała markę miasta festiwali i ambitnych inicjatyw:
- Festiwal Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni (FPFF) – najważniejsze święto polskiego kina; festiwal wystartował w 1974 r., a do Gdyni został przeniesiony w 1987 r.
- Open’er Festival – jedna z największych imprez muzycznych w regionie, organizowana w Gdyni i gminie Kosakowo (Lotnisko Gdynia-Kosakowo); edycja 2026 jest ogłaszana na oficjalnej stronie wydarzenia.
- Gdynia Design Days – festiwal dizajnu i miejskiej innowacji (w ostatnich edycjach z programem wystaw, debat i instalacji).
Morskie DNA: symbole i miejsca, które „robią” Gdynię
Wizerunek miasta budują też instytucje i obiekty opowiadające o morzu i mobilności:
- Muzeum Emigracji – otwarte 16 maja 2015 r. w historycznym Dworcu Morskim; opowiada o doświadczeniu wyjazdów i powrotów Polaków.
- ORP „Błyskawica” – od 1976 r. funkcjonuje jako okręt-muzeum (w strukturach Muzeum Marynarki Wojennej).
- Akwarium Gdyńskie – działa od 1971 r. i jest jedną z najbardziej rozpoznawalnych atrakcji edukacyjnych miasta.
100-lecie jako pretekst do opowiedzenia miasta na nowo
W komunikacji o jubileuszu przewija się myśl, że „zaczęło się od morza”, a obchody mają trwać nie tylko jednego dnia, lecz przez cały rok – jako wspólne świętowanie mieszkańców i gości.
Źródła:
Historia budowy portu: Muzeum Miasta Gdyni; Port Gdynia
Trojmiasto.pl „Gdynia jakiej nie znacie”
Piękny modernizm: Bankowiec, czyli zespół mieszkaniowy w Gdyni
